آناتومی اشتغال در بخش ساختمان
اکوایران در سرویس مسکن، بازار مسکن را از زوایای مختلفی بررسی کرده است؛ از قیمت مسکن و تحولات ساخت‌وساز گرفته تا سرمایه‌گذاری و تغییرات این بازار در سطح خرد و کلان. با این حال، با این حال، یک بخش مهم از این تصویر کمتر دیده شده است: چه کسانی در بخش ساختمان ایران کار می‌کنند؟ نیروی انسانی یکی از مهم‌ترین اجزای این بخش مولد اقتصاد است. اکوایران داده‌های خام طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۳ را بررسی کرده است. در این بررسی، اطلاعات ۲۶ هزار و ۳۱۸ شاغل بخش ساختمان در نمونه آماری، با استفاده از وزن‌های آماری طرح تحلیل شده تا مشخص شود شاغلان این بخش چه ویژگی‌هایی دارند. برآورد حاصل از این داده‌ها نشان می‌دهد حدود ۳ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر در بخش ساختمان شاغل بوده‌اند. سهم این بخش از کل اشتغال کشور نیز حدود ۱۳.۷ درصد برآورد می‌شود. البته وقتی ازشاغلان بخش ساختمان صحبت می‌کنیم، منظور فقط بنا یا کارگر ساختمانی نیست. معیار ما فعالیت اقتصادی محل کار است؛ بنابراین از نیروی اجرایی و فنی تا مهندس، مدیر یا حسابداری که در یک مجموعه فعال در بخش ساختمان کار می‌کند، در این آمار قرار می‌گیرد.
اولین ویژگی این بازار کار، مردانه‌بودن شدید آن است. حدود ۹۸.۸ درصد شاغلان این بخش مرد و تنها ۱.۲ درصد زن هستند. از نظر سنی نیز با نیروی کاری نسبتا میانسال روبه‌رو هستیم. متوسط سن شاغلان ساختمان حدود ۳۹.۸ سال است و بزرگ‌ترین گروه سنی را افراد ۳۵ تا ۴۴ ساله تشکیل می‌دهند که سهم آنها به ۳۵.۷ درصد می‌رسد. پس از آن، افراد ۴۵ تا ۵۴ ساله با ۲۳.۴ درصد و گروه ۲۵ تا ۳۴ ساله با ۲۲ درصد قرار دارند. سهم افراد کمتر از ۲۵ سال ۹.۳ درصد و سهم افراد ۵۵ ساله و بیشتر نیز ۹.۵ درصد است. این آمار نشان می‌دهد بخش عمده نیروی انسانی این حوزه در گروه‌های سنی میانی بازار کار متمرکز شده است.
فاصله قابل توجه ساختمان با بازار کار در تحصیلات دانشگاهی
یکی دیگر از تفاوت‌های مهم شاغلان ساختمان با کل بازار کار ایران در سطح تحصیلات دیده می‌شود. حدود ۷.۷ درصد شاغلان ساختمان بی‌سوادند، ۲۹.۶ درصد تحصیلات ابتدایی و ۳۰.۲ درصد تحصیلات راهنمایی یا متوسطه دارند. سهم دیپلمه‌ها نیز حدود ۲۰.۵ درصد است.در سطوح بالاتر تحصیلی، ۲.۵ درصد دارای مدرک کاردانی، ۷.۴ درصد دارای مدرک کارشناسی و حدود ۲.۱ درصد دارای مدرک کارشناسی ارشد یا بالاتر هستند.
در مجموع، حدود ۶۷.۴ درصد شاغلان ساختمان در سه گروه بی‌سواد تا متوسطه قرار می‌گیرند. این نسبت در میان کل شاغلان کشور حدود ۴۶.۳ درصد است. تفاوت در تحصیلات دانشگاهی واضح‌تر است. تنها حدود ۱۲ درصد شاغلان ساختمان تحصیلات دانشگاهی دارند؛ در حالی که این سهم در میان کل شاغلان کشور حدود ۲۸.۵ درصد است. به این ترتیب سهم افراد دارای تحصیلات دانشگاهی در کل بازار کار بیش از دو برابر بخش ساختمان است.
۹۵ درصد در محل‌های کار کمتر از ۱۰ نفره
اندازه محل کار نیز یکی از ویژگی‌های قابل توجه اشتغال در ساختمان است. در میان شاغلانی که اطلاعات معتبر درباره اندازه محل کار آنها وجود دارد، حدود ۸۱.۹ درصد در واحدهای یک تا چهار نفره فعالیت می‌کنند. ۱۳.۱ درصد نیز در واحدهای پنج تا ۹ نفره مشغول‌اند. سهم واحدهای ۱۰ تا ۱۹ نفره تنها حدود ۳.۴ درصد، واحدهای ۲۰ تا ۴۹ نفره حدود یک درصد و واحدهای دارای ۵۰ شاغل یا بیشتر حدود ۰.۶ درصد است. این داده‌ها تصویری از ساختار اشتغال ساختمان ارائه می‌کنند که در آن، واحدهای کاری کوچک و بسیار کوچک سهم بسیار بزرگی از اشتغال را در اختیار دارند.
دو سوم شاغلان، مزد و حقوق‌بگیر بخش خصوصی‌اند
از نظر وضعیت شغلی، بزرگ‌ترین گروه را مزد و حقوق‌بگیران بخش خصوصی تشکیل می‌دهند. سهم این گروه از شاغلان ساختمان حدود ۶۶.۶ درصد است. در مقابل، ۲۶.۸ درصد کارکن مستقل و ۵.۵ درصد کارفرما هستند. بنابراین اگر کارکنان مستقل و کارفرمایان را در کنار یکدیگر قرار دهیم، سهم آنها به حدود ۳۲.۴ درصد می‌رسد؛ یعنی تقریباً از هر سه شاغل ساختمان، یک نفر کارکن مستقل یا کارفرماست. سایر وضعیت‌های شغلی سهم بسیار کوچکی دارند. کارکنان فامیلی بدون مزد حدود ۰.۴ درصد و مزد و حقوق‌بگیران بخش عمومی حدود ۰.۵ درصد شاغلان این بخش را تشکیل می‌دهند.
ترکیب تابعیتی شاغلان ساختمان نیز نکته قابل توجه دیگری در داده‌هاست. حدود ۸۹.۶ درصد شاغلان این بخش دارای تابعیت ایران و حدود ۱۰.۳ درصد دارای تابعیت افغانستان هستند. سهم سایر تابعیت‌ها نیز بسیار ناچیز است. این رقم را معادل سهم کل مهاجران افغانستانی فعال در ساختمان نیست. متغیر مورد بررسی در این داده‌ها تابعیت ثبت‌شده افراد در پرسشنامه طرح آمارگیری نیروی کار است؛ بنابراین این آمار درباره جمعیتی است که در چارچوب این طرح آماری پوشش داده شده‌اند.
متوسط ۴۴.۵ ساعت کار در هفته
شاغلان بخش ساختمان، با احتساب مجموع مشاغل خود، به‌طور متوسط حدود ۴۴.۵ ساعت در هفته کار می‌کنند.در داده‌های خام نمونه، میانه ساعات کار هفتگی ۴۸ ساعت بوده است؛ چارک اول نیز ۳۲ ساعت و چارک سوم ۴۸ ساعت به دست آمده است. به این معنا که ۵۰ درصد میانی مشاهدات نمونه، ساعات کاری بین ۳۲ تا ۴۸ ساعت در هفته داشته‌اند.
تهران میزبان نزدیک به ۱۵ درصد شاغلان ساختمان
پراکندگی جغرافیایی اشتغال ساختمان نیز در کشور یکسان نیست. تهران با سهم ۱۴.۸ درصدی، بیشترین سهم از کل شاغلان بخش ساختمان کشور را در خود جای داده است.پس از تهران، خراسان رضوی با ۹.۵ درصد، فارس با ۶.۸ درصد، خوزستان با ۵.۸ درصد، اصفهان با ۵.۵ درصد، مازندران با ۵.۴ درصد و آذربایجان شرقی با ۵.۱ درصد قرار دارند.
در سوی دیگر این توزیع، سهم برخی استان‌ها از کل اشتغال ساختمانی کشور نزدیک به یک درصد است؛ ایلام حدود ۰.۹ درصد، بوشهر، زنجان و سمنان هر کدام حدود یک درصد و خراسان جنوبی حدود ۱.۱ درصد از شاغلان ساختمانی کشور را در خود جای داده‌اند.
منبع: اکو ایران
